Wat is ACT4Kids?

ACT4kids is Acceptance & Commitment Therapy (ACT) voor kinderen en jongeren.

ACT in vogelvlucht

ACT is ontwikkeld door onder andere Steven Hayes, Kelly Wilson en Kirk Strosahl. Het is een praktische toepassing van uitgebreid wetenschappelijk onderzoek naar hoe wij als mensen leren (relational frame theory) en de functionaliteit van gedrag binnen de context van onze omgeving, maar ook onze leergeschiedenis.

Binnen ACT gaan we er vanuit dat je in je leven zowel fijne als pijnlijke ervaringen hebt en je logischerwijs hier dus positieve en negatieve gevoelens en gedachten door hebt. Vaak proberen we als mens te leren van het verleden en de toekomst te voorspellen, zodat we mislukking en andere vervelende ervaringen kunnen voorkomen. Helaas kan ons brein hier flink in doorslaan en voor je het weet ben je aan het vechten tegen een onzichtbare vijand: men lijdt het meest, aan het lijden dat men vreest..

Vechten tegen het onvermijdelijke kost niet alleen heel veel energie, het levert je op de lange termijn niets op. Beter is het om die vaardigheden te ontwikkelen die ervoor zorgen dat je in staat bent om te dealen met de moeilijke kanten van het leven en die angsten en piekergedachten die gaan over het verleden of de toekomst los te laten.

ACT leert je dus om mee te bewegen met dat wat het leven biedt – goed of slecht – en dus psychologisch flexibel te zijn.

De vaardigheden (of kernprocessen) die hierbij toegepast worden zijn acceptatie, defusie, mindfulness, zelf-als-context, waarden en waardegerichte actie. De vaardigheden worden door elkaar heen gebruikt en hebben zoveel raakvlakken dat ze niet als zes losse processen ‘werken’, maar als geheel, samen.

De 6 kernprocessen

Acceptatie: het erkennen van en openstaan voor alle ervaringen die het leven biedt: zowel positieve als negatieve.

Defusie: jezelf los kunnen zien van de gedachten en gevoelens die je hebt (je bent niet je gedachte, je hebt een gedachte).

Contact met het huidige moment: je zintuigelijke aandacht gaat naar de ervaringen die je hier en nu hebt. Je herkent en erkent dat je brein zaken uit het verleden erbij wil halen, en je toekomst wil voorspellen, maar je doet daar niets mee.

Deze vaardigheden zorgen ervoor dat je in staat bent om het leven te leven vanuit wat we in ACT termen het ‘zelf-als-context’ noemen. Jij bent hier, nu. Alles wat je brein produceert is niet werkelijk hier.

Wanneer je deze vaardigheden in zet, ontstaat er ook meer ruimte voor en houd je energie over voor leven op een manier die voor jou persoonlijk belangrijk is: een waardevol leven.

Hiervoor is het van belang om te achterhalen welke waarden voor jou gelden en welk gedrag erbij hoort, om volgens deze waarden te leven, ook als er hindernissen zijn: dit noemen we toegewijde actie.

ACT4Kids

Dat accepteren oftewel meedragen van moeilijke gevoelens beter is om er tegen te vechten, dat inzicht is snel verkregen, maar dan..hoe doe je dat dan? En hoe maak ik dat inzicht eigenlijk duidelijk aan kinderen? En hoe weten kinderen en jongeren zelf in hun dagelijks leven wat de goede momenten zijn om iets anders te doen dat ze gewend zijn om te doen? Deze vragen worden beantwoord door het ACT4kids-model.

Op basis van meer dan 15 jaar ervaring in het werken met ACT bij kinderen en jongeren, heb ik ACT4kids ontwikkeld.

In 2003 waren er nog geen trainingen en moest ik de praktische uitoefening van ACT op eigen houtje uitzoeken. Het is mijn manier geweest om de theorie om te zetten naar praktisch handelen als therapeut.

Door de jaren heen, merkte ik dat dit praktische model ook heel helpend was voor diegenen die ik behandelde. Die werking versterkte zich, toen ik het steeds meer ging vertalen naar metaforen.

Het ACT4kids-model is de basis van waaruit je werkt en helpt je structuur geven aan je begeleiding en geeft kinderen, jongeren en hun ouders handvatten in de toepassing van ACT in hun dagelijks leven.

ACT4kids leert kinderen hun hart te volgen en de hindernissen die ze daarbij tegenkomen, zoals verlies, falen, afwijzing of ongeluk te nemen zoals ze zijn. Het kind mag er zijn. Wat deze ook denkt, voelt of doet. Hij of zij is al helemaal goed.

ACT4kids: de metaforen

De bij ACT4kids behorende metaforen en oefeningen kun je aanpassen aan degene die je voor je hebt. Hier besteden we in de training veel aandacht aan. Zo is het voor elke vorm van begeleiding en leeftijd toe te passen. En in mijn praktijk merk ik dat óók volwassenen er baat bij kunnen hebben  🙂 

Het Eiland

Het eiland staat symbool voor het leven. Het is de plek waarop alles van een plaats heeft: je talenten, je beperkingen, de situaties die je hebt meegemaakt en gaat meemaken, de mensen die je kent, hebt gekend en gaat kennen en die je bijvoorbeeld kunnen steunen of juist een uitdaging bieden.

Het tekenen van het eiland kan bij individuele begeleiding tijdens de intake gebruikt worden als semi-diagnostisch middel, vanwege de grote bron aan informatie die het oplevert: uit de onderwerpen die het kind tekent, de verhalen die hij erover vertelt, materiaalgebruik en -hantering, andere gedragingen die je ziet gebeuren in het hier-en-nu. In de verdere begeleiding kan het eiland steeds gebruikt worden als basis: je start de sessie op het eiland (is er iets gebeurt in je leven dat lastig was?), als handvat voor het aanleren/oefenen van vaardigheden (de eilandelementen, zoals het whaaa-woud, de had-ik-maar-nooit-gehad stad, het belangrijke mensen-dorp etc.) en aan het eind van de sessie (wat ga je de komende tijd meemaken waarbij je de vaardigheden kunt inzetten of oefenen?)

Het kruispunt

Wanneer we inzoomen op je eiland dan zien we allerlei gebeurtenissen: je eerste stapjes, je 5e verjaardag, toen je voor het eerst leerde fietsen, toen je huisdier doodging. Maar ook gebeurtenissen in het hier-en-nu en de toekomst.

Op het eiland loop je je weg door de dagen, weken en jaren heen. Het liefst volg je de weg van je hart, maar soms kom je dan Gedoe tegen. Hierop van bovenaf naar kijken, kan je helpen om met dat Gedoe om te leren gaan.

Gedoe kan zijn: iets dat je lastig vindt (zoals veel huiswerk maken, je ouders die ruzie maken, een ziekte, bang om het fout te doen, een vriendje dat heel ver weg gaat verhuizen, je wordt gepest, je wordt heel snel boos). Je kijkt naar dat Gedoe vanuit de boom, vanuit de uil en vanuit je hart. De uil vindt er altijd wel wat van en geeft advies. Soms is dat wijze raad en volg je daarmee je hart, maar vaak ook is het kletspraat. De uil wil je beschermen en kan zich grote zorgen maken: als je rechtdoor gaat, dan kom je misschien wel iets héél engs of stoms tegen! Nóg meer Gedoe misschien wel..of erger! De uil gaat op het pad staan en vliegt voor je gezicht.

Hij wil dat je rechtsaf slaat en je zo wegsturen van het Gedoe. Maar hoe verder je loopt, hoe meer je ontdekt dat de uil misschien wel even opgelucht is, omdat je geen Gedoe meer ziet. Maar dat je je hart óók niet volgt en er juist verder van weg loopt. Ook dat wil je niet, dus loop je in een rotonde weer terug naar het kruispunt. En soms loop je nog eens, en nog eens en nog eens. En elke keer dat je de rotonde afloopt, lijkt het Gedoe alleen maar groter geworden.

Als met het je je hart wilt volgen, dan zul je Gedoe en je schreeuwende uil onderweg gaan. De kat en de olifant kunnen je hier goed bij helpen!

De boom

Staat voor de informatie die een kind krijgt uit zijn omgeving en eigen lichaam. Het gaat om directe en feitelijke kennis uit het hier-en-nu. Het zijn de dingen die je ziet, hoort, ruikt, voelt en proeft.

De uil

Staat voor de informatie die het kind uit eerder opgedane kennis krijgt en de voorspellingen die het op basis van die eerdere kennis doet over de toekomst. Het zijn de oordelen die je hebt, de dingen die je hebt gehoord van anderen, geleerd hebt op school of van je ouders bijvoorbeeld. Ook zijn het emotionele reacties die je krijgt op basis van deze eerdere kennis, de voorspellingen over de toekomst èn de emotionele (of fysieke) reactie die je hebt op basis van de zintuigelijke, feitelijke kennis uit de boom.

De uil geeft zowel wijze raad als kletspraat: soms is de informatie heel bruikbaar en soms is het een verzinsel of overdreven advies wat je misschien niet zo heel serieus hoeft te nemen.

Het hart

De meest wijze raad van de uil stopt hij in het hart. Het is informatie over dat wat het kind eerder ervaren heeft als prettig, fijn, belangrijk of goed.

De ik

Het kind is het platform waarop al deze informatie tot stand komt. Omdat de meest wijze raad in het hart zit, is het voor het kind het meest verstandig om deze informatie te volgen. Tevens heeft het de informatie uit de boom en de uil nodig om een afweging te maken op welke manier, met wie en op welk tijdstip dit het best kan doen. Kortom: welke weg kan het kind kiezen om zijn hart te volgen?

De kat

Als het kind eenmaal een weg heeft gekozen, komt het net als ieder mens een hoop hindernissen en meevallers tegen, die zowel in als buiten hem liggen. De kat kan hem helpen om deze hindernissen in kaart te brengen en ondanks de hindernissen toch zijn weg te blijven volgen. De kat is eigenwijs, vastberaden, nieuwsgierig en zorgt goed voor zichzelf.

De olifant

De hindernissen onderweg kunnen zwaar zijn, de olifant heeft een dikke huid en is sterk: hij weet hoe je een zware last ondanks hindernissen toch kunt blijven dragen en kan hierbij dus helpen.

De uil blijft natuurlijk meevliegen onderweg en kan door zijn oordelen en andere kletspraat soms voor flinke tegenwerking zorgen en door het beeld vliegen. In dat geval kan de olifant voordoen hoe hij met zijn slurf de de uil op afstand blaast, zodat de uil niet langer het zicht op de weg blokkeert.

ACT4kids vaardigheden

De verschillende figuren kennen hun eigen vaardigheden die danwel versterkt dan wel aangeleerd kunnen worden middels ACT4kids.

Boom-vaardigheden

  • je zintuigen ontwikkelen
  • met aandacht naar de buitenwereld kijken
  • je aandacht kunnen verschuiven
  • je concentratievermogen vergroten

Uil-vaardigheden

  • je emoties herkennen en kunnen benoemen
  • met aandacht naar je binnenwereld kijken
  • je aandacht kunnen verschuiven

Hart-vaardigheden

  • ontdekken wie en wat je belangrijk vindt: dat wat jouw leven leuk maakt

Ik-vaardigheden

  • helikopterview innemen, overzicht krijgen
  • reflecteren
  • ander perspectief innemen
  • lange termijn visie ontwikkelen
  • afwegingen maken op basis van helikopterview
  • beslissingen nemen

Kat-vaardigheden

  • ondanks hindernissen tóch dat doen wat jij belangrijk en leuk vindt
  • uitdagingen aangaan en blijven aangaan ondanks tegenslag
  • goed voor jezelf en anderen zorgen
  • een open en vergevingsgezinde houding aannemen

Olifant-vaardigheden

  • vervelende gevoelens en gedachten kunnen dragen (accepteren)
  • gevoelens en gedachten minder serieus nemen
  • gevoelens en gedachten van een afstand kunnen bekijken